چگونگی طراحی و اجرایی طرح تحقیق
372 بازدید
تاریخ ارائه : 7/27/2014 3:31:00 PM
موضوع: تاریخ و سیره

چگونگی طراحی و اجرای طرح تحقیق

طراحی، مهندسی، تهیه و تدوین درست، عالمانه و بی کم و کاستِ طرح و نقشه تحقیق و سپس اجرای آن یک مهارت[1] علمی[2] و فنی است. طراحی علمی نقشه تحقیق شامل مراحلی است که باید گام به گام و مرحله به مرحله آن را با روش درست آموخت و تمرین کرد تا بدان جا که به ملکه تبدیل شود و با روش درست مرحله به مرحله اجرا کرد تا به نتیجه مطلوب دست یافت. خلل و سستی در هر مرحله سبب می شود نتیجه نهایی ناکامی و نقص طرح و نقشه و اجرا و در نهایت اتلاف وقت بسیار همراه شود.

این یاد داشت­ها قصد دارد به تدریج و در چند شماره و مرحله به مرحله و به صورت کاملا کاربردی و مرحله به مرحله چگونگی طراحی، مهندسی و تهیه طرح تحقیق و چگونگی اجرای آن را به بحث بگذارد شاید راهی گشوده شود به افزایش عمر پژوهشی پژوهشگران و کوتاهی زمان طراحی و اجرای تحقیق و تدوین رساله هاس کارشناسی ارشد و دکتری.

البته کوشش خواهد شد در حد توان نظم این مراحل رعایت شود و گاهی هم بی نظم باشد. یکی از مراحل آن در شماره پیش با عنوان مراجعه به متخصص مطرح شد. نخستین مرحله آن انتخاب عنوان یا مساله پژوهش و تحقیق و ویژگی­های آن است که در شماره­های بعد مطرح خواهد شد. مساله این شماره مرحله دوم است و پاسخ­گوی این پرسش است که پس از انتخاب عنوان چه کار باید کرد؟ نخستین گام برای تدوین و طراحی نقشه تحقیق پس از انتخاب مساله یا عنوان تحقیق چیست و از چه راهی و با چه روشی زودتر و آسان­تر و دقیق­تر می توان نقشه علمی تحقیق را تهیه و تدوین کرد؟

مطالعه اجمالی

پس از انتخاب مساله تحقیق، پژوهشگر بر حسب مساله مورد مطالعه و پژوهش و بر حسب داده­های قبلی خود در باره آن و با لحاظ میزان مطالعه در خصوص انتخاب مساله پژوهش، نیازمند مطالعه تکمیلی است. میزان و مقدار این مطالعه بستگی به میزان و مقدار اطلاعات قبلی او دارد.

دست کم صد ساعت مطالعه و دست بالا در مدت بیست روز پیرامون مساله تحقیق

پژوهشگر لازم است وقت موسع و مفصل و متمرکزی را در حدود صد ساعت و در مدت دو هفته تا 20 روز برای مطالعه اجمالی در حد و حدود و ابعاد و قلمرو و مسایل جزئی و زیر مجموعه و مصادیق و زمینه­های و ... مساله­ی تحقیق اختصاص دهد. این مطالعه بایستی متمرکز و در مدت کوتاه و فشرده و بدون انقطاع انجام شود و بین قسمت های آن فاصله نیفتد و گر نه صد ساعت کافی نخواهد بود.

چگونگی این مطالعه

در این مطالعه پژوهشگر اطلاعات را یاد داشت و فیش برداری نمی کند. بلکه منابع و مصادر تخصصی و عمومی(کتاب ها، مقالات، رساله ها و پایان نامه ها، دائرة المعارف ها و ...) مساله خود را شناسایی و تورق می­کند و فقط عناوین و تیترهای ریز و درشت مرتبط با مساله خود را یاد داشت می­کند.( نه اطلاعات تفصیلی را. حد اکثر در این صد ساعت دو تا سه صفحه را پر می کند). با توجه و دقت در مساله منتخب و مسائل زیر مجموعه، ابعاد و قلمرو برای کشف محورها، مسائل اساسی زیر مجموعه مساله اصلی و تقسیم آنها به مجموعه های مرتبط با هم تلاش می کند.

فقط عناوین ریز و درشت را در برگه آ 4 به صورت فله یاد داشت کنید. از فیش برداری و مطالعه تفصیلی بپرهیزید. نام و نشان منابع را در برگه های کوچکتر جداگانه( هر منبع یک برگ) بنویسید. بالای این برگ ها کلماتی بنویسید که نشاندهنده محتوا باشد به گونه ای که بدون مطالعه متن آن بدانید محتوای آن چیست. حتما کلید واژه منتخب شما در انتهای سمت چپ بالای برگ نوشته شود.

چند برگه A 4 ( حد اکثر چهار تا) دم دست داشته باشید تا عناوین منتخب خود را به صورت فله ای  در آن یاد داشت کنید. چند برگ( بیش از صد تا) کوچک حد اکثر A 5 همراه داشته باشید برای یاد داشت آدرس فقط آدرس( نام اثر نام نویسنده، ج و ص، نام کتابخانه؛ کلید واژه نشاندهنده مطلب، و ... حد اکثر شناسنامه اثر را) آثاری که مطالب مورد نیاز شما را دارند. کسی که این گونه مطالعه کند در آغاز عناوین جزئی بسیاری به دست می آورد ولی به تدریج به این نکته می رسد که هر بیشتر مطالعه می کند عناوین و مساله های کمتری به دست می آورد تا آن جا که بیشتر یافته های جدید تکراری می شوند. در این جا احساس می کند که چیز تازه ای که ندیده باشد باقی نمامده یا خیلی کم مانده است.

عناوین برگزیده خود را دسته بندی و بسته بندی کنید

پس از پایان مطالعه اجمالی برگ های آ 4 پر شده از عناوین ریز و درشت را جلو خود بگذارید. چند برگ آ 4 سفید نیز داشته باشید. از عناوین یاد داشت شده موجود عناوین مرتبط با هم را در برگ سفید جدید و کنار هم یاد داشت کنید. این کار را تا اتمام عناوینی که فله ای یاد داشت کرده اید ادامه دهید. پس از پایان کار برای هر دسته عناوین مرتبط با هم نامی جامع که نشان دهنده محتوا باشد انتخاب و بالای آن ها یاد داشت کنید. عناوین غیر مرتبط را اضافه نکنید. در عناوین باقی مانده که در هیچ دسته ای جای نگرفته اند دقت کنید آیا در هیچ دسته ای جای ندارند؟؟ عناوین منتخب در هر دسته را بسته بندی کنید. یعنی باز آنهایی را که در درون هر دسته با هم مرتبطند را کنار هم بگذارید. سپس عناوین بسته بندی شده در هر دسته را به ترتیب اهمیت و محتوا پشت هم بچینید.

اکنون از مجموع برگ های آ 4 یاد داشت شده یک برگ آ4 ساخته اید. در آن تامل کنید آیا کاستی و یا افزونی نسبت به مساله تحقیق ندارد؟ چیزی از بیرون و بیگانه به مساله اضافه نکرده اید؟ چیزی که لازم است باشد و جزیی از مساله است بیرون نمانده است؟ بیگانه ها را بیرون کنید. خودی های جا مانده را اضافه کنید. اجزای مساله خود را به صورت جامع و مانع ببینید که چیزی جانمانده باشد و چیزی بیگانه اضافه نشده باشد.

دقت کنید تقسیم شما از کل به جزء باشد. دسته ها قسیم یکدیگر باشند. تداخل عنوانی و محتوایی نداشته باشند. کاملا از یکدیگر جدا و شفاف و واضح باشند. پس از پایان دسته بندی و بسته بندی یک روز یا بیشتر به خود استراحت بدهید. اکنون دوباره در آنها بنگرید و تامل کنید.

اکنون سر فصل های تحقیق شما شکل گرفته است. هر بسته و دسته یک فصل یا بخشی از یک فصل مساله شما را تشکیل می دهد.  بر اساس آن ها مساله خود را تعریف کنید( بکوشید تعریفتان جامع و مانع باشد). همه محورهای اساسی و اجزای مساله را بیان کرده باشید. در واقع مساله اصلی و کلی خود را از هم باز کرده مسائل زیر مجموعه آن را با قید ها و شرط هایی توضیح دهید. تمام اجزای مساله را بیان کنید. هیچ چیزی از بیرون اضافه نکنید. کلمات و واژه ها باید آگاهانه، خردمندانه، عالمانه و هوشمندانه انتخاب و نگاشته شوند. با این کلمات و قید ها و شرط ها دایره ای دور مساله خود بکشید که خودی داخل باشند و بیگانه ها بیرون بمانند. تعهد نامه و سندی را با دست خود می نویسید که قرار است علیه شما استفاده شود. پس کاملا دقت کنید.

پس از نوشتن بیان مساله و دقت کافی در آن و بازنویسی چند باره آن در انتهای آن سوال اصلی را بنویسید. بکوشید فقط یک سوال اصلی باشد. این سوال تمام پیکره و کلیت تحقیق را شامل می شود. از بیان مساله و اجزای آن بهره ببرید.

سوال های فرعی

پس از آن سوالهای فرعی را بنویسید. برای نوشتن سوالهای فرعی سوال اصلی را قطعه قطعه کنید. هر محور و هر جزء از مساله اصلی را به یک سوال فرعی تبدیل کنید. سوال های فرعی باید کاملا از هم جدا باشند. تداخل محتوایی نداشته باشند. یکی خیلی کلی و یکی خیلی جزیی نباشد. یکی دست و پای سایرین را تنگ نکند. هر محور یک سوال و یا هر جزء یک سوال. سوالهای فرعی بیرون از بیان مساله نباشد. چیزی از درون مساله بدون سوال نمانده باشد. چیزی بر سوال اصلی نیفزوده باشید.

فرضیه ها

سپس بر اساس سوال ها فرضیه های تحقیق را طرح کنید. هر فرضیه پاسخ اثبات نشده یک سوال فرعی است. شماره فرضیه ها به تعداد سوال های فرعی باشد.

طرح نامه

اکنون طرح نامه شما شکل گرفته است. غیر از فصل اول که متکفل کلیات تحقیق است. سایر فصل ها با سوال های فرعی و فرضیه ها همانند و هماهنگ است. به همان تعداد و کاملا منطبق. هر فصل از تحقیق شما متکفل اثبات یک فرضیه و پاسخ دهنده به یک سوال فرعی است.

هماهنگی میان پنج قسمت طرح شما مشتمل بر عنوان، تعریف مساله، سوال های اصلی و فرعی و فرضیه ها و سر فصل ها واجب است. هیچ تفاوت و کاستی و افزونی پذیرفته نیست.

فایده این مطالعه:

این مطالعه فواید بسیاری دارد. تیری است که با آن ده ها نشان را می توان زد.

  1. تحدید قلمرو و ابعاد مساله تحقیق، 2. کشف مسایئل زیر مجموعه، 3. کشف محورهای اساسی و مصادیق مساله و مسائل زیر مجموعه، 4.  شناسایی پیشینه تحقیق، 5. شناسایی منابع و مصادر تحقیق، 6. شناسایی تحقیقات جدید در باره مساله تحقیق اعم از کتاب، مقاله، پایان نامه، رساله، نرم افزار و ...به زبان های مختلف. 7. کشف سر فصل های تحقیق. 8. کشف پرسشهای اصلی و فرعی تحقیق. 9. کشف فرضیه های تحقیق. 10. توانایی تحدید و تبیین مساله تحقیق. 11. و ...

از کجا شروع کنم؟؟ چه کاری باید انجام دهم؟؟؟ چه کتاب هایی بخوانم؟؟؟

پژوهشگر در این مطالعه از مدخل های مرتبط با مساله خود در دائرة المعارف ها، جدیدترین آثار تحقیقی و علمی در باره مساله تحقیق اعم از مقاله و کتاب و رساله و ...، آغاز می کند تا به منابع و مصادر اصلی و کهن مساله برسد. به تعبیری دیگر مطالعه و کار را از آخر به اول پیش می برد. در آغاز آخرین تحقیقات را می بیند و

در آخر قدیمی ترین و کهنترین آن ها را.

بدرود تا دیداری دیگر.


[1] . مهارت با دانش فرق دارد. دانش با خواندن، شنیدن، دیدن، لمس کردن و ... آموخته می شود اما آموختن مهارت افزون بر دانشتن دانش نیازمند تمرین کردن مکرر است و بدون تمرین مستمر قابل آموختن نیست.

[2] . علمی بودن یک چیز یعنی آن چیز دارای  روش و قاعده و قانون علمی است و فقط از راه دانستن و به کار بردن آن­ها می توان به آن دست یافت. اگر فاقد روش معین، فاقد قانون و قاعده مشخص باشد نمی توان آن را علمی نامید.