راز یک ازدواج استثنایی در تاریخ امامت
58 بازدید
موضوع: تاریخ و سیره
مصاحبه کننده : رضوانی نیا
نحوه تهیه : فردی
محل انتشار : روزنامه خراسان دوشنبه 1390/03/23 شماره انتشار 17858
تعداد شرکت کننده : 0

آخرين بروز رساني در روز یکشنبه مورخ 1390/3/22 ساعت 23:9

خراسان > انديشه > راز يک ازدواج استثنايي در تاريخ امامت

 

تحليل ازدواج امام جواد(ع) با ام الفضل دختر مامون در گفت وگو باحجت الاسلام ا...اکبري

راز يک ازدواج استثنايي در تاريخ امامت

خراسان - مورخ دوشنبه 1390/03/23 شماره انتشار 17858
نويسنده: رضواني نيا

 

ازدواج امام جواد(ع) با ام الفضل دختر مامون را مي توان ازدواجي استثنايي در تاريخ امامت دانست. هنوز هم پس از گذشت قرن ها از وقوع اين ازدواج، مورخان شيعه و اهل سنت درباره اين پيوند زناشويي اظهارنظرهاي متفاوت و گاه متعارضي دارند.

آن چه در اين ميان قطعي است، اين است که مامون (پدر ام الفضل) که قبلا ولايت عهدي را به پدر امام جواد عليه السلام تحميل کرده بود، بر اين ازدواج اصرار داشت. آن گونه که از لابه لاي متون تاريخي بر مي آيد، حتي وقتي که عباسيان از اين تصميم مامون برآشفتند او به دفاع از امام(ع) برخاست و با سخناني از آن حضرت حمايت کرد. حتي بعدها زماني که دخترش در مدينه، نامه اي خطاب به پدرش در بغداد نوشت و از امام جواد(ع) شکوه کرد، مامون باز به دفاع از امام جواد(ع) برخاست و از دخترش خواست مسالمت آميز به زندگي اش با امام جواد(ع) ادامه دهد.

شيخ مفيد يکي از بزرگ ترين فقها و متکلمان شيعه در کتاب معتبر الارشاد، ماجراي ازدواج امام جواد(ع) با ام الفضل را به طور مفصل شرح مي دهد. آن چه از توضيحات و تحليل هاي شيخ مفيد بر مي آيد، اين است که حضرت جواد(ع) نيز نسبت به ازدواج با ام الفضل مخالفتي نشان ندادند. احتمالا حضرت با توجه به اصرار و پافشاري مامون، مصلحت را در اين ازدواج مي ديدند هر چند که بلافاصله پس از برگزاري مراسم باشکوه ازدواج که در دربار مامون برگزار شد، ايشان به همراه ام الفضل بغداد را به سمت شهر مدينه ترک کردند.

اصرارهاي مامون براي ازدواج دخترش با امام جواد(ع)

حجت الاسلام ا...اکبري در گفت وگو با خراسان درباره اهداف مامون از تزويج دخترش به امام جواد(ع) و دليل اصرار و پافشاري او براي اين ازدواج مي گويد: براي درک پاسخ اين سوال که مامون چه اهدافي را از اين ازدواج دنبال مي کرد، بايد تفکرات، اعتقادات، باورها و شرايطي را که مامون در آن به سر مي برد، بشناسيم. او به عنوان شخصيتي که علوم مختلف به ويژه سياست، فقه و حديث را به طور عمده توسط معلمان ايراني تعليم ديده بود، احتمالا پس از سال ها به اين نتيجه رسيد که حق با علويان است يا اين که حداقل بايد با علويان مدارا کند تا پايه هاي حکومتش سست و لرزان نشود.

وي درباره اوضاع زمان حکومت مامون مي افزايد: از زمان تاسيس بني عباس همواره بين آن ها و علويان تنازع و درگيري وجود داشت و هميشه علويان تحت ظلم و فشار عباسيان قرار داشتند، اين منازعه که از آغاز حکومت عباسيان شروع شد، رفته رفته ابعاد تازه اي به خود گرفت و گسترش يافت.

در زماني که مامون هنوز خليفه نشده و والي خراسان بوده و برادرش امين خليفه بود، علويان از منازعه ميان او و برادرش به نفع خود استفاده و عليه حکومت بني عباس شورش کردند و بسياري از شهرها را گرفتند و در آن جا متمرکز شدند. وقتي مامون موفق شد برادرش امين را از سر راه بردارد و خليفه شود، با مسئله مهم نداشتن مشروعيت در ميان عباسيان مواجه مي شود.

ازدواجي براي کسب مشروعيت سياسي مامون

در چنين اوضاعي مامون که خليفه مشروع و منتخب عباسيان را کشته و خود خليفه شده است، مشکل مهم سياسي اش اين است که بني عباس او را به عنوان خليفه قبول ندارند، علاوه بر آن که او در مرو حضور دارد و پايتخت عباسيان بغداد است.

بنابراين مامون براي اين که حکومت خود را مشروع و تثبيت کند، امام رضا(ع) را از مدينه به مرو احضار و ايشان را ولي عهد خود مي کند. مامون از ولايت عهدي اهداف مهمي را دنبال مي کرد که مهم ترين آن به دست آوردن جايگاه در بين شيعيان و علويان بود تا آن ها عليه حکومت او که هنوز تثبيت هم نشده بود، قيام نکنند.

مامون روند کسب مشروعيت را ادامه داد و پس از مسئله ولايت عهدي و البته شهادت امام رضا(ع) احساس کرد که ازدواج امام جواد(ع) و دخترش مي تواند به اين روند کمک کند.

ازدواجي سياسي با هدف غلبه بر اختلافي ديرينه

وي که ازدواج امام نهم(ع) را با ام الفضل دختر مامون، در زمره ازدواج هاي سياسي دسته بندي مي کند، مي افزايد: ازدواج امام نهم(ع) با دختر مامون قبل از آن که پيوندي بر اساس علاقه و محبت و تعلق خاطر و هم کفو بودن باشد، ازدواجي سياسي است که بيش از هر کس مامون بر انجام آن تاکيد داشت.

از گذشته هاي دور تاکنون همواره ازدواج يکي از راه هاي مهم حل منازعات بين دو طرف نزاع و غلبه بر بحران هاي سياسي بوده است، مامون هم در راستاي اهداف سياسي اش دست به اين اقدام زد. او قصد داشت با اين ازدواج به منازعه طولاني مدت علويان و عباسيان حداقل براي مدت کوتاهي خاتمه دهد؛ به خصوص که مامون در دوران خلافت پدر و برادرش به اين نتيجه رسيده بود که علويان همواره در مقابل عباسيان قرار دارند و داراي اختلاف ديرينه اي با يکديگر هستند. او قصد داشت حداقل در دوران حکومت خود به اين اختلافات پايان دهد. به همين دليل است که در عصر مامون قيامي از سوي علويان صورت نگرفت و مامون سعي مي کرد با تسامح با شيعيان رفتار کند. رفتار سياسي مامون با علويان نرم و زيرکانه بود.

ازدواجي که مي توانست آغاز دوراني تازه در روابط علويان و عباسيان باشد

مي توان چنين برداشت کرد که مامون ازدواج دخترش با حضرت جواد(ع) را آغاز يک دوران تازه از روابط بين عباسيان و علويان تلقي مي کرد.

درباره سال ازدواج امام جواد (ع) با ام الفضل، نقل قول هاي تاريخ متفاوت است ولي گويا حدود ۸ سال پس از شهادت امام رضا (ع) اين امر اتفاق افتاده است.

مامون مي خواست اثبات کند ضد شيعه نيست

اين مدرس حوزه علميه ادامه مي دهد: مامون قصد داشت با اين ازدواج دل شيعيان را به دست آورد و نسبت به آن ها اظهار دوستي کند و نشان دهد که آن طور که شيعيان فکر مي کنند، او ضد شيعي نيست. علاوه بر اين که احتمالا او پيش بيني مي کرد ثمره اين ازدواج مي تواند فرزنداني باشد که مامون در آينده به آن ها افتخار کند زيرا آن ها منسوب به امام علي (ع) و علويان هستند، از طرفي اين فرزندان دو رگه محسوب مي شوند که هم به عباسيان و هم به علويان نسبت دارند و از اين طريق مي توان مصالحه اين دو گروه را فراهم کرد؛ اگر چه تقدير نبود که امام جواد (ع) از ام الفضل صاحب فرزندي شوند. به طور قطع دليل شخصيت و جايگاه برجسته علمي و معنوي امام جواد (ع)، مامون از اين ازدواج نفع مي برد و دخترش را به همسري کسي درمي آورد که بزرگ شيعيان بود و جايگاه بسيار برجسته اي داشت.

امام جواد (ع) از ازدواج با ام الفضل راضي بودند؟

وي درباره ديدگاه امام جواد (ع) نسبت به ازدواج با ام الفضل مي گويد: آن چه از تاريخ برمي آيد نشان مي دهد که ظاهرا اکراهي در کار نبوده است و حضرت مخالفتي با اين ازدواج نداشتند و احتمالا حضرت مصلحت را در اين ازدواج مي ديدند.

از انگيزه حضرت مي توان اين طور برداشت کرد که ايشان مي خواستند با اين ازدواج شيعيان به آرامش رواني و امنيت دست يابند. چون وقتي بزرگ و امام شيعيان داماد خليفه باشد کسي جرات نمي کند عليه آن ها واکنش نشان دهد.

بازتاب ازدواج امام جواد (ع) بين شيعيان و عباسيان

ا... اکبري با اشاره به اين که شيعيان نسبت به ازدواج امام جواد(ع) واکنش منفي نشان ندادند و پيرو حضرت در اين زمينه بودند، درباره بازتاب اين ازدواج در بين عباسيان مي افزايد: آن ها به شدت از تصميم مامون مبني بر ازدواج ام الفضل با امام جواد(ع) برآشفتند، دور او جمع شدند و نسبت به اين موضوع اعتراض کردند، حتي گفتند تو قبلا با چنين سياستي امام رضا(ع) را ولي عهد خود کردي که ما مخالف بوديم.

ما گمان کرديم که با کشته شدن ايشان، اشتباهات تو به پايان رسيده، اما حالا تو با اصرارت نسبت به ازدواج دخترت با محمدبن علي(ع) دوباره اشتباه ديگري را مرتکب مي شوي. البته مامون به اين اعتراض ها گوش نداد و از جايگاه علمي و معنوي امام جواد(ع) دفاع کرد حتي مناظره اي ترتيب داد که امام (ع) در آن مناظره به همه سوالات پاسخ دادند و شگفتي همگان را برانگيختند که در تاريخ آمده است، مامون از پيروزي امام جواد(ع) بسيار خوشحال و مسرور شد و آن را اثبات کننده ديدگاه ها و نظرهاي خودش درباره امام جواد(ع) دانست.

زندگي مشترک امام جواد(ع) و ام الفضل

وي درباره نحوه زندگي امام جواد(ع) و ام الفضل مي گويد: امام پس از ازدواج با دختر مامون به مدينه برمي گردند و ۱۰ سالي مقيم اين شهر هستند.

ظاهرا در زندگي مشترک مشکلي با هم ندارند، طوري که در تاريخ آمده امام جواد(ع) سال ۲۱۴ ه.ق به اتفاق ام الفضل به حج مي روند. البته چون ام الفضل در دربار مامون زندگي شاهانه و درباري داشته، زندگي ساده امام جواد(ع) چندان دلچسب او نبوده است حتي از اين موضوع به پدرش شکايت مي کند که مامون در پاسخ چنان که اشاره کردم از داماد خود يعني حضرت جواد (ع) دفاع مي کند. در مجموع به نظر مي رسد آن دو زندگي خوبي داشتند و مامون هم تمايل داشت اين زندگي مشترک با وجود اين که فرزندي از آن حاصل نشده بود، ادامه يابد.