تشیع و تمدن اسلامی
40 بازدید
محل مصاحبه : کنفرانس علمی و میز گرد در مجتمع امام خمینی جامعه المصطفی
نحوه تهیه : فردی
محل انتشار : سایت جامعه المصطفی
تعداد شرکت کننده : 0

تشیع و تمدن‌اسلامی

  چندی پیش «نشست علمی تشیع و تمدن‌اسلامی» به همت گروه تاریخ مدرسة‌عالی امام‌خمینی(ره) در قم برگزار گردید. در این نشست ابتدا حجت‌الاسلام دکتر محسن الویری، مدیر گروه تاریخ دانشگاه امام‌صادق(ع)، به ایراد سخنرانی پرداخت و در ادامه میز‌گردی با حضور آقایان دکتر الویری، دکتر حسن حسین‌زاده شانه‌چی، عضو هیأت‌علمی دانشگاه آزاد‌اسلامی، دکتر نعمت‌الله ‌صفری، مدیر محترم گروه تاریخ مدرسة‌عالی امام‌خمینی(ره)، و دکتر محمد الله‌اکبری، معاون محترم پژوهشی مدرسة‌عالی امام‌خمینی(ره)، برگزار شد.

متن این سخنرانی و میزگرد یاد شده تقدیم خوانندگان محترم می‌شود.

 پیش از صحبت دربارة سهم شیعیان در تمدن‌اسلامی باید به این سؤال پاسخ داد که آیا اصولاً می‌توانیم از مقوله‌ای به‌ نام تمدن‌اسلامی یاد کنیم یا خیر؟

وقتی که از تمدن‌اسلامی - شیعی یا هر تمدن دیگری حرف می‌زنیم خودبه‌خود از این مقوله‌ها که؛ تمدن چیست؟ تمدن‌اسلامی چیست؟ تمدن شیعی چیست؟ باید سخن بگوییم، که نه فرصت محدود ما اجازه می‌دهد و نه با هدفی که بنده از این بحث تعقیب می‌کنم سازگار است.

منابعی که دربارة تعریف تمدن می‌توانیم از آنها بهره بگیریم، به طور طبیعی گونه‌های متعددی دارد. برخی از کتاب‌ها مشخصاً دربارة تمدن نوشته شده‌اند مانند کتاب توئن‌بی و برخی دیگر مانند کتاب «تاریخ در ترازو» دربارة کلیات تاریخ‌نگاری است که به مناسبت، بحث‌هایی از تمدن که به هیچ روی قابل انفکاک از تاریخ نیست، در آنها مطرح شده است. در کتاب‌های فلسفة تاریخ از جمله در آثار مارکس و هگل نیز به حسب ضرورت گاهی به مقولة تمدن پرداخته شده است. دستة دیگری از منابع علاوه بر تمدن دربارة فرهنگ هم سخن گفته‌اند و کوشیده‌اند نظریه‌های فرهنگ را تبیین و دسته‌بندی کنند. گروهی از منابع نیز از مدینة فاضله سخن به میان آورده‌اند؛ مانند کتاب «المدینة الفاضله» که عملاً دیدگاه‌های تمدنی را مطرح کرده است. در منابع جدید نیزکه از توسعه سخن گفته‌شده بحث‌هایی دربارة تمدن یافت می‌شود که آن هم، گام‌هایی در توسعه است که جامعه را به تمدن می‌رساند. و آخرین دسته، منابع متفرقه هستند.

تلقی‌ای که بنده در این بحث از تمدن پایه قرار داده‌ام این است که «تمدن برآیندی است از همة وجوه نرم‌افزاری جامعه، وجوه مادی و معنوی یک جامعه و مجموعة چیزهایی که در تعامل بین این وجوه سخت‌افزاری و نرم‌افزاری تعریف می‌شود؛ مثل روابط نهادها، نظام‌ها و ... .»

تمایزی بنیادی در نظریه‌‌پردازی تمدن بین دیدگاه‌های حضرت‌امام(ره) و دیگرانی که در این مقوله سخن گفته‌اند وجود دارد. حضرت‌امام در تعریض به نگاه مستشرقان دربارة تمدن می‌فرمایند: مستشرقان، تمدن را تنها در ساختمان‌های بلند، بنا‌های عالیه و ساختمان مساجد و مدارس و مانند اینها محدود کرده‌اند، یعنی در یک نگاه محدود و ماده‌نگر. تمدن هم عمدتاً به دست‌آوردهای مادی محدود می‌شود و حال اینکه در نگاه عمیقی که برخاسته از نگاهی خاص به انسان و تعامل انسان با محیط پیرامون و تعامل انسان و خداست، انسان وارستة اخلاقیِ فرهیخته نیز یک دستاورد تمدنی به حساب می‌آید. در نگاه امام، تمدن مطلوب چنین تمدنی است. تمدنی که انسان‌های فرهیخته تربیت کند و البته همزمان به اصلاح جامعه هم توجه داشته باشد که این مقوله، مقولة دیگری است که سزاوار بود در گذری از نظریه‌های تمدن به تمایز بنیادی دیدگاه حضرت امام(ره) با دیگر دیدگاه‌ها دربارة تمدن اشاره‌ای داشته باشیم.

مؤلفه‌های تشکیل تمدن و تمدن‌اسلامی

قبل از پاسخ به سؤال اصلی لازم است دربارة مؤلفه‌های تشکیل تمدن سخن گوییم. بنده حدود یازده دیدگاه را جمع آوری کرده‌ام که جهت ایجاد زمینة ذهنی به سه مورد آن اشاره می‌کنم:

دیدگاه اول، دیدگاه ابن‌خلدون است. در این دیدگاه به مقوله‌هایی مثل عصبیت که بنیاد اندیشة ابن‌خلدون را در تحلیل تاریخی و تمدن نگاری‌اش تشکیل می‌دهد، بر می‌خوریم. وی در ادامة بحث به محیط جغرافیایی حکمرانان، اخلاق و دین، ثروت و قدرت اقتصادی، صنعت و مردم و جمعیت به عنوان مؤلفه‌هایی که در شکل‌گیری یک تمدن، مؤثر هستند اشاره‌هایی دارد. با کنار هم قرار گرفتن این مؤلفه‌هاست که تمدن شکل می‌گیرد. اگر اندیشه‌ای بلند در بین عده‌ای محدود و قلیل در گوشه‌ای وجود داشته باشد و بر فرض زندگی متفاوتی با دیگران هم داشته باشند، به این نمی‌گویند تمدن. یا مثلاً فرض کنید مجموعة مؤلفه‌ها باشد، اما نظام سیاسی و نهادهای اجتماعی متناسب با آن تعریف نشود، نمی‌توان گفت در فلان منطقه تمدن شکل گرفته‌است.

دیدگاه دوم؛ دیدگاهی است که در برخی از منابع ذکر شده و عوامل مادی و معنوی را از هم جدا کرده‌است. این دیدگاه عواملی چون جغرافیا، نژاد، مهاجرت، قدرت دفاع و حمله، ابزار، اختراعات و مانند اینها را عوامل مادی و مسائلی چون نبوغ، قراردادهای اجتماعی، غرائز و ... را عوامل معنوی به شمار آورده است.

دیدگاه دیگری هم هست که تا حد زیادی عوامل مؤثر در یک تمدن را فرمولی کرده است. البته این نگاه، نگاه تمدنی نیست اما با یک بحث تمدنی کاملاً قابل انطباق و تعمیم است. ری‌کلاین یکی از اندیشمندان روابط‌بین‌الملل می‌گوید: پنج عاملی که اگر در کنار هم قرار گیرند قدرتی به جامعه می‌دهند که سطح و نوع اعتلای جامعه و تمایز آن از جامعه‌‌های دیگر را واضح می‌کنند عبارتند از:

عامل اول که با حرف C نشان داده می‌شود Criticalmas یعنی Population and teritory است که بیانگر جمعیت و مساحت - عامل جغرافیا و مردم - می‌باشد.

عامل دوم که با حرف E نشان داده می‌شود Economic caupability است که بیانگر امکانات و توانمندی‌های اقتصادی می‌باشد.

عامل سوم که با حرف M نمایش داده می‌شود Military capadility است که بیانگر توانمندی‌های نظامی می‌باشد.

عامل چهارم که با حرف S مشخص می‌شود Strategic purpose است که نشانگر اهداف استراتژیک و نگاه بلند مدت می‌باشد. یعنی اینکه جامعه بداند به کدام سمت می‌خواهد حرکت کند و افق آینده برایش روشن باشد.

عامل پنجم که با حرف W نشان داده می‌شود Will to pe ersio national strategic است که همان اراده و عزم ملی و آنچه روح جمعی یک جامعه در قالب عزم ملی برای تحقق اهداف استراتژیک دارد می‌باشد.

آنچه در این دیدگاه مورد توجه است و به کارمی‌آید عوامل دوم، سوم و چهارم یعنی جمعیت، مساحت، توانمندی‌های اقتصادی و نظامی است که از مؤلفه‌های مؤثر و غیر قابل انکار در شکل‌گیری یک جامعة توانمند و متمدن می‌باشد.

آیا در گذشته تمدن شیعی داشته‌ایم؟

اگر مقدمه‌هایی را که در مباحث قبلی ارائه کردم در نظر بگیریم، باید بگوییم در نگاهی که اکنون به گذشته داریم، سهم شیعیان در تمدن‌اسلامی و دستاوردهای تمدنی شیعه به گونه‌ای نیست که بگوییم تمدنی شیعی تحقق یافته است. البته در نگاه به گذشته سهم و نقش والای شیعیان در مجموع تمدن‌اسلامی مقوله‌ای قابل توجه است. اما با مقدماتی که بیان شد آیا یک تمدن شیعی پیش از این تحقق یافته است یا خیر؛ با بنده همنوا خواهید بود که خیر چنین چیزی نیست و ما تاکنون تمدن شیعیِ همه جانبه نداشته‌ایم.

این سخن را با تأکید در مقابل دیدگاهی مطرح می‌کنم که با قاطعیت می‌خواهند از تحقق تمدن شیعی سخن بگویند که به نظر بنده چنین نیست.

احتمالاً بتوان چهار دلیل بر عدم تحقق تمدن شیعی مستقل ارائه کرد:‌

دلیل اول اینکه سهم آفرینی شیعیان در تمدن گذشته به سه شکل بوده است:

اول حیطة مشارکت، این حیطه در جایی است که علمای اهل‌تشیع در کنار علمای اهل‌سنت حضور داشته‌اند. در مقوله‌هایی مثل ریاضیات، نجوم، پزشکی و مانند اینها. در این مقوله‌ها علمای شیعه کتاب ریاضی، کتاب نجوم و کتاب پزشکی نوشته‌اند اما مشارکت، همدلی و همکاری علمای شیعی در این علوم به اندازه‌ای نیست که بگوییم ریاضی، نجوم و جغرافیا نزد شیعیان، از علوم کلی نزد بقیة مسلمانان متفاوت بوده‌است بلکه در اینجا علمای شیعه همکار علمای اهل‌سنت بوده‌اند.

دوم حیطه تمایز است. یعنی علمای شیعه در حیطه‌هایی نقش آفرینی داشته‌اند، اما مجموعه‌ای را پدید آوردند که در بین اهل‌سنت از مشابهش متمایز است، مثل فقه و کلام. کلام و فقه شیعه به‌طور بنیادی به‌خاطر اندیشة امامت متمایز است. مبانی و روش‌های استدلالش متفاوت است. تعاملاتی با اهل‌سنت دارد، اما ما به راحتی می‌توانیم نوع خاصی از کلام را از کلام اهل‌سنت و نوع خاصی از فقه را از فقه اهل‌سنت جدا کنیم.

سوم حیطه‌ای است تحت عنوان تشابه اسمی که علمای شیعه به گونه‌ای خاص سخنی گفته‌اند که بتوان آن را از سخن اهل‌سنت جدا کرد، اما ادامه نیافته و به آن درجه‌ای که باید نرسیده است. مثلاً در مقولة هیأت در کتاب «نفایس الفنون» سید حیدر آملی، ایشان وقتی از مقولة هیأت و وجه فیزیکی و مادی جهان هستی سخن می‌گوید آن را به شکلی با ذوات مقدس معصومان(ع) پیوند می‌زند که هر فلکی ناظر به یکی از ائمه است و یک نگاه شیعی به هیأت مطرح می‌کند. اما این آن‌قدر ادامه نیافته که بتوانیم مثل فقه و کلام در یک مکتب هیأتی متفاوت از هیأت نزد اهل‌سنت سخن بگوییم. اینجا تشابه هست، ولی نسبی است. یعنی حرف‌هایی، جوهره‌هایی، مواردی داریم که ما را می‌تواند متمایز کند، اما رشد نیافته و به فعلیت نرسیده است.

این سه حیطة مختلفی که علمای شیعه در تمدن‌اسلامی نقش داشتند، این‌طور نبود که در یک مجموعة منسجم متصل و مرتبط با هم بتواند مجموعه‌ای به نام تمدن شیعی ایجاد کند. چون بخش قابل توجهی از آن با اهل سنت مشترک است.

این دلیل اولی است که نمی‌توانیم از تحقق مقوله‌ای به نام تمدن شیعی در گذشته سخن بگوییم.

دلیل دوم نبود نمونه‌های کافی است. مثلاً در کتاب «تأسیس الشیعه» وقتی سید حسن صدر از علوم مختلف صحبت می‌کند و نقش شیعیان را بیان می‌نماید غیر از علوم نقلی، در علوم تجربی جز از جغرافیا از علم دیگری سخن به میان نمی‌آورد و در جغرافیا هم از کسانی نام می‌برد که البته در شیعه بودن یا نبودن، یا این‌که با کدام تلقی اینها شیعه بوده‌اند می‌توان بحث داشت. اینکه بتوانیم بگوییم شیعیان در همة علوم مختلف از جغرافیا و نجوم و ریاضیات مواردی را ارائه کردند و تولید علم داشتند که اینها در کنار هم تمدنی را سامان بدهد این نمونه‌ها را هم به اندازة کافی در اختیار نداریم.

دلیل سوم اینکه بر فرض اگر کسی از نمونه‌هایی مانند دولت فاطمیان در مصر یا از شهرهایی چون آوه، سبزوار، آشتیان که همواره شیعه نشین بوده‌اند نام ببرد و بگوید تمدن شیعه در چنین جاهایی تحقق یافته‌است در این مورد نیز به اعتقاد بنده این نمونه‌ها کافی نیست. به لحاظ اینکه هم دربارة تمدن فاطمیان و اینکه آیا همه چیز این تمدن برخاسته از اندیشة شیعی باشد تردید جدی داریم و هم اینکه این نمونه‌ها آن‌قدر پایایی، دوام و گسترش نیافت.

دلیل چهارم اگر این دیدگاه که اسلامیت تمدن یعنی در خدمت اهداف اسلامی بودن دستاوردهای مادی و معنوی جامعه را بپذیریم، دربارة شیعه باید بگوییم مجموعة دستاوردهای مادی و معنوی یک جامعة شیعی باید در خدمت اهداف شیعی باشد، که این ادعا را به نظر بنده کسی نمی‌تواند طرح کند.

پس به این چهار دلیل از وقوع تمدنی به نام تمدن شیعی در گذشته نمی‌توان سخن گفت. البته در آن برهه‌های زمانی و مکانی که دولت‌های شیعی مانند حمدانیان و سربداران و ... حاکم بودند؛ باید بررسی دقیق و ژرف‌کاوانه‌ای مانند کار کرمر درباره انسان‌شناسی در عهد آل‌بویه - اگر تحقیق او را بپذیریم، در عهد آل‌بویه که دارای گرایش شیعی هستند یک وجه متمایزی از توجه به تمدن پیدا شده که با جای دیگر فرق دارد که اگر واقعاً اثبات شود برای آینده ما هم می‌تواند به‌کار آید - انجام گیرد که تاکنون چنین کاری انجام نشده است.

آخرین نکته در این قسمت این است که اگر من اشاره و اثبات کردم که در گذشتة تمدنی ما مقوله‌ای به نام تمدن شیعی تحقق نیافته است، طبیعتاً به آن معنا نیست که ظرفیت و پتانسیل لازم برای تمدن را نادیده بگیرم. خیر اتفاقاً می‌گویم توان و قابلیت و ظرفیت بوده، اما شرایط مناسبی برای تحققش فراهم نشده است.

آیا اندیشة شیعه توان تمدن سازی دارد؟

در نگاه به آینده به تحقیق یک تمدن شیعی ممکن و شدنی است و همة شرایط لازم از نظر فکری را داراست زیرا اندیشه و مکتب ائمه(ع) توان و ظرفیت ایدئولوژیک لازم برای تمدن سازی هم از نظر مبانی هستی شناسی و انسان شناسی و هم به لحاظ نوع نگاهی که به امامت دارد، را داراست. مفهوم امامت به خصوص در قالب تداوم امامت حضرت‌ولی‌عصر(عج) که تحقق‌بخش جامعة موعود است و نه گسست مفهومی با گذشته دارد و نه گسست زمانی، از امتیازهای تفکر تمدن‌سازی ماست. با یک نگاه خردتر مجموع گزاره‌هایی که ما برای آینده در تفکر اهل‌بیت و شیعه داریم گزاره‌هایی تمدنی هستند. همانگونه که با مراجعه به ویژگی‌های جامعه در عصر ولی‌عصر(عج) می‌بینیم که این گزاره‌ها نیز تمدنی هستند. در آن زمان گنج‌های زمین بیرون می‌آید، انسان‌ها همه مجتهد می‌شوند و ... .

میزگرد

دکتر صفری(دبیر علمی میزگرد): آقای دکتر الویری با سیر بحثی که داشتند ثابت کردند که در گذشته مقوله‌ای به نام تمدن شیعی وجود نداشته‌است. اولاً آیا با بیان ایشان موافق هستید؟ ثانیاً آیا وجه تمایزی که ایشان بین علوم و معارف شیعی با اهل‌سنت قائل شدند در بخش کلام و فقه با بخش‌های دیگر متفاوت است؟

دکتر الله‌اکبری: مسأله‌ای که مطرح است این است که آیا یک قوم یا پیروان یک آیین مستقلاً بدون وام‌گیری یا اقتباس از دیگران می‌توانند تمدنی مستقل با هویتی ویژه بسازند یا خیر؟ مجموعة دستاوردهای مادی یا معنوی بشر را تمدن می‌گوییم که می‌توان پسوند قومی یا دینی هم به آن افزود و گفت دستاوردهای مردم هند، دستاوردهای اسلام. این به آن معنا نیست که این قوم یا آیین همه چیز را از صفر شروع کرده و پیش آمده‌‌اند. طبیعی است که اگر امروز کسی بخواهد با نگاه شیعی یا هر آیین دیگری کاری را آغاز کند و بگوید چون دیگران سنی‌، مسیحی یا‌ بودایی بودند من به ‌آنها کار ندارم و از صفر شروع می‌کنم، ‌چنین کاری معقول نیست؛ چه در صنعت باشد و چه در علوم. با این توصیف اگر بخواهیم بگوییم شیعه در گذشته تمدنی با هویت مستقل و نگاه خاص خود دارد یا خیر؟ چنین چیزی اصلاً امکان دارد یا خیر؟ در عمل هیچ تمدنی نمی‌تواند چنین ادعایی بکند، چون امکان پذیر نیست؛ به‌طور طبیعی تمدن‌ها از یکدیگر اقتباس می‌کنند. بنابراین اگر شیعه یا هر آیین دیگری بخواهد ادعا کند که من تمدنی مستقل دارم امکان ندارد. اگر به اصل سؤال برگردیم و شیعه را در میان مسلمانان ببینیم شیعه نیز سهمی دارد. پس تصور یک تمدن مستقل شیعی قطع نظر از دیگر فرقه‌های اسلامی تصور درستی نیست و امکان ندارد. چون اصل بر این است که با هم مشارکت کنند. بنابراین برای هر گروه و منطقه‌ای می‌توان سهم قائل شد. در باب علوم و معارف هم همین‌گونه است؛ نمی‌توان علمی خاص شیعه پیدا کرد؟ اما در مورد عقیده و برخی از ویژگی‌های فرهنگ می‌توان گفت که این باور مخصوص شیعه است. برخی عقاید هم اختصاصی است، اما به علوم که برسید به هر حال استاد هست، شاگرد هست، تعامل و همکاری هست و این طبیعی است؛ یعنی وجودش نقص نیست، بلکه کمال است و باید اینگونه باشد. به نظر بنده شیعه در میان فرقه‌های اسلامی از همه بیشتر خردگرا است و علوم تجربی و عقلی در جایی که دولت و عالمان شیعی بوده‌اند بیشتر رشد کرده است.

دکتر صفری: با تشکر از آقای الله‌اکبری. آقای دکتر الویری در سخنانشان به آموزة مهدویت اشاره کردند اکنون می‌خواهیم این مسأله را از نظر دیگری مورد بررسی قرار دهیم و آن اینکه آیا غیبت حضرت ولی‌عصر(عج) نقشی در اوج یا فرود سهم شیعه در تمدن‌اسلامی داشته یا خیر؟ آیا شیعه در دورة غیبت پیشرفت بیشتری داشته است؟

دکتر شانه‌چی: اگر بخواهیم دربارة تأثیر وجود حضرت ولی‌عصر(عج) در سهم شیعیان از فرهنگ و تمدن‌سازی صحبت کنیم باید به ‌دورة غیبت صغری که حدود 69 سال طول کشید بازگردیم. با بررسی دقیق حوادث آن دوران می‌توان به جوابی برای این سؤال دست یافت. در گذشته فرهنگ را همان دست‌آوردها و مقوله‌های معنوی مانند علوم، اخلاقیات، آداب، سنن و ... تصور می‌کردند و تمدن را به مقولة مادیات اختصاص می‌دادند. وقتی در مورد تشیع از تمدن صحبت می‌کنیم، باید بیشتر بر همان مقوله‌های معنوی؛ یعنی علوم، دانش‌ها، اطلاعات و معنویاتی که توسط شیعیان به جهان ارائه شد متمرکز شویم. در دورة غیبت صغری مسأله غیبت امام دوازدهم از دو جهت بر جامعة شیعی و اسلامی تأثیرگذار بود:

1. عدم حضور امام معصوم باعث ‌شد شیعیان و مسلمانان از منبع علم و دانش به‌طور مستقیم محروم شوند. این تأثیر منفی به‌قدری زیاد بوده که اکثر علمای شیعه به آن اشاره می‌کنند و از آن به حیرت و سر‌درگمی یاد می‌کنند این غیبت بر جهان علمی تشیع تأثیر منفی بزرگی داشت که تا چند دهه ادامه پیدا کرد.

2. جامعة شیعه برای جبران کمبود حضور امام معصوم به تکاپو و تلاش فوق‌العاده‌ای دست پیدا کرد؛ یعنی وقتی علمای شیعه با عدم حضور امام به عنوان منبع اصلی و مستقیم پاسخ سؤالات فقهی خود مواجه شدند، تلاش بسیاری کردند تا بتوانند مسائل فقهی را از روایاتی که در اختیار داشتند استنباط کنند. لذا مکتب فقهی جدیدی در دوران غیبت به وجود آمد که حالتی بین نقل مستقیم اخبار و اجتهاد داشت. در اوایل دورة غیبت کبری مکتب‌های فقهی اجتهادی شیخ‌مفید، شیخ‌طوسی و ... به وجود آمد که تاکنون ادامه یافته است.

دکتر صفری: آقای دکتر الویری اگر مطلبی در پاسخ به بیانات دوستان دارید بفرمایید ضمناً با توجه به اینکه جنابعالی نقش تمدن شیعه را در گذشته و آینده بررسی نمودید بفرمایید اکنون شیعه در تمدن‌اسلامی چه جایگاهی دارد؟ به اعتقاد یکی از اساتید - دکتر آیینه‌وند - شیعه در زمان حضرت علی(ع) سهم تمدنی‌اش یک به چهار بوده، یعنی هشتاد درصد اهل‌سنت و بیست درصد شیعه؛ که این سهم تاکنون ثابت مانده‌است نظر شما چیست؟

دکتر الویری: از همین نکتة آخر که بهانة خوبی شد تا تصحیحی بر صحبت‌هایم داشته باشم شروع می‌کنم. مطلبی که دکتر آیینه‌وند مطرح کرده‌اند سهم تمدنی نیست، بلکه سهم جمعیتی است. یعنی سهم جمعیتی شیعیان نسبت به مجموعة جهان اسلام تقریباً در طول تاریخ ثابت بوده است. در زمان علی‌بن‌ابی‌طالب(ع) بیست درصد جامعة اسلامی شیعیان بودند و هشتاد درصد اهل‌سنت که اکنون نیز همین گونه است. اما باید گفت با وجود سهم بیست درصدی جمعیت شیعیان، سهمشان در تمدن تقریباً پنجاه درصد است. یعنی این جمعیت بیست درصدی تقریباً پنجاه درصد آثار علمی را آفریدند.

باید بگویم از بیان دکتر الله‌اکبری مخالفت با صحبت‌هایم را برداشت نکردم. اما نکته‌ای که ایشان دربارة خردگرایی شیعیان گفتند، من هم اشاره کردم که خرد‌گرایی و توجهی که شیعیان به ثبت علم و کتابت علم داشتند، در رشد شگفت شیعیان بسیار مؤثر بود. باید اذعان کنیم که این خصلت‌ها عمومیت نداشته است اما می‌توان اثبات کرد که هر‌ جا شیعیان بوده‌اند علوم عقلی رشد بیشتری داشته است. اما دربارة وضعیت شیعیان در حال حاضر باید گفت از یک سو به دنبال پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و با توجه به شرایط کل جهان در دهه‌های اخیر، ما تنها جریان اصلاح‌گر اسلامی هستیم، که به حکومت رسیده است. از سوی دیگر موتور مجموعه‌ای که تمدن بزرگ مادی غرب را ایجاد کرد در حال خاموش شدن است. در شرایط موجود این فرصت بسیار استثنایی است. فرصتی که می‌توانیم از خلال آن اندیشة خود را به جهانیان بشناسانیم چراکه مکتب ائمه(ع) ظرفیت تئوریک لازم برای این کار را دارد.

دکتر صفری: به نظر شما عوامل شتاب‌زای حرکت تکاملی یک تمدن آن هم با آرمان‌های شیعی چه می‌باشد و آسیب‌های آن چیست؟ علل عدم تحقق آرمان‌های شیعی از سوی پیروان آن چیست؟ و چرا شیعیان در اقلیت و تحت فشار بوده‌اند؟

آقای الله‌اکبری: رشد و شکوفایی تمدن، عوامل مختلفی دارد که با فراهم آمدن این عوامل تمدن حرکت رو به رشد خود را با شتاب آغاز می‌‌کند. برخی از این عوامل مشترک است و اختصاص به این تمدن و آن تمدن ندارد. در ادامه به برخی از این عوامل اشاره می‌کنیم:

اولین عاملی که در رشد و شکوفایی تمدن بسیار دخیل است، فرهنگ، دین و عقاید مردم آن جامعه است. اگر در این جامعة درویش‌مسلکی، جبر‌گرایی، تن به سرنوشت سپردن حاکم باشد، این جامعه به تمدن نمی‌رسد.

دومین عامل بسیار مهم، حاکم و حکومت جامعه است. حکومت و حاکم در حرکت رو به جلوی تمدن و در توقف آن نقش اساسی دارد. در تاریخ سیاسی اسلام نقش معتزله و اهل‌حدیث - مأمون معتزلی که عقل‌گرایان را بها می‌دهد و متوکلی که ‌آنها را عزل می‌کند - را در حرکت تمدن دیده‌اید.

عامل سوم آموزه‌های فرهنگی و دینی است که می‌تواند مردم را رو به جلو ببرد. ما معتقدیم آموزه‌های اسلامی برای همه مسلمان‌ها و حتی آموزه‌های شیعی برای شیعیان می‌تواند تمدن ایجاد کند و آنها را پیش ببرد. اینکه این مردم چقدر به علم و دانش بها می‌دهند؟ و حکومت چقدر از نخبگان حمایت می‌کند؟ چقدر نخبه تولید می‌کند؟ چقدر فضای آزاداندیشی فراهم می‌کند؟ و به اهل‌فکر و نظر میدان می‌دهد؟ کنار هم قرار گرفتن ‌اینهاست که حرکت تمدن را شتاب می‌دهد.

دیگر عاملی که می‌تواند به رشد تمدن شتاب دهد، همگانی شدن دانش در جامعه است. هر چه درصد باسوادان و متفکران و نخبگان بیشتر باشد این حرکت سریع‌تر پیش می‌رود و هر چه این تعداد کمتر باشد، حرکت کندتر می‌شود. باید گفت بیشتر عوامل شتاب‌زای تمدن، درونی است. همانگونه که بیشتر موانع حرکت تمدن داخلی است. دشمن خارجی می‌تواند حمله کند و حکومت را از بین ببرد اما مجموعة یک جامعه، مردم، قوم و آیین را اگر از درون فرسوده نشده باشد، نمی‌تواند. مغول‌ها آمدند جهان اسلام را در نوردیدند. آیا حکومت مغول قوی بود یا مسلمان‌ها خیلی ضعیف شده‌ بودند؟ به نظر من نود تا نود و پنج درصد عوامل شتاب‌زا در حرکت تمدن داخلی است و تنها پنج درصد این عوامل بیرونی است.

دکتر صفری: آیا تمدن شیعه مختص دوران ظهور امام‌زمان(عج) است یا اینکه در دوران سایر ائمه همانند عصر امام‌صادق(ع) که شیعه و اسلام حیات تازه‌ای یافت نیز این تمدن وجود داشته است؟ و آیا مستشرقین به نقش ائمه(ع) و اصحاب ایشان در تمدن شیعی توجه داشته‌اند یا خیر؟ برخوردشان با این مسأله چگونه بوده است؟

دکتر شانه‌چی: سؤال بسیار به جایی است. عصر حضور ائمه در واقع یکی از دوره‌های شکوفایی تشیع است و در دوران حضور ائمه که چیزی حدود 260 سال می‌باشد، ما شاهد ظهور دانشمندان و علمای بزرگی هستیم که تحت تعلیمات و تربیت‌های ائمه(ع) در رشته‌های مختلف فعالیت داشتند. تأکید می‌کنم در بحث از تمدن‌سازی شیعه باید روی علوم و دانش‌ها متمرکز شویم، چون طبیعتاً در دورة حضور ائمه امکانات و شرایط برای شیعیان فراهم نبود تا در زمینه‌های دیگر تمدن به صورت گسترده فعالیت داشته باشند.

طبیعتاً جنبه‌های مادی تمدن مانند شهرسازی، ساختمان‌سازی، تشکیلات اداری و حکومتی و ... نیازمند داشتن جایگاه سیاسی و موقعیت اجتماعی محکم و استوار است که شیعیان از این جایگاه محروم بودند؛ لذا در این زمینه‌ها سهم ‌آنها خیلی ناچیز است و شاید اصلاً نتوان آن را به شمار آورد. ولی در این دوره سهم شیعیان در حیطة علوم اسلامی بسیار زیاد است. اگر بیشتر از پنجاه درصد نباشد کمتر نیست. شما اگر به کتاب رجال مرحوم نجاشی و کتاب رجال و فهرست شیخ‌طوسی(ره) نگاه کنید، می‌بینید که شمار انبوهی از علمای شیعه را در دوران ائمه(ع) نام برده‌اند که هر کدام در رشته‌های مختلف علوم فعالیت داشتند. در زمینة فقه علی‌رغم اینکه در دورة حضور ائمه فقه اجتهادی کامل نبود و عمدتاً روایتی بود ولی در عین حال فقهای بزرگی داشتیم که از جانب ائمه اجازه فتوا دادن داشتند و توصیه می‌شد که فتوا دهند. در این دوره متکلمان بزرگی در زمینة کلام در طبقات اول، دوم و سوم متکلمین شیعه حضور دارند که تصانیف و تألیفات فراوانی از خود بر جای گذاشته‌اند. حتی در رشتة طب هم شاهد تألیف کتاب‌های بسیاری توسط علمای شیعه هستیم.

علت اینکه مستشرقین به نقش ائمه(ع) در تمدن‌اسلامی بسیار کم اشاره کرده‌اند این است که آثار و تحقیقات اولیة شرق‌شناسان بیشتر مبتنی بر منابع اهل‌سنت بوده است، چرا که اسلام اهل‌سنت را واقعی تلقی می‌کرده‌اند؛ لذا از منابع مورد مطالعه‌شان اطلاعات کمتری نسبت به امامان شیعه به ‌دست می‌آورده‌اند. به این دلیل در تحقیقاتی که در سده‌های 18 و 19 از مستشرقین به ثبت رسیده، نسبت به ائمة شیعه و سهم ‌آنها کمتر اشاره شده است. اما در سدة 20 میلادی شاهد تألیفات زیادی نسبت به تشیع و امامان شیعه هستیم.

دکتر صفری: اینکه در تمدن‌اسلامی، ائمه(ع) خصوصاً امام‌صادق(ع) علوم مختلف را، پی‌ریزی کردند و شاگردانی را چون جابر‌بن‌حیان، که علم کیمیا را به وجود آورد، زکریا، که علم طب را به وجود آورد، و ... تربیت کردند در چه جایگاهی می‌بینید؟ شما فرمودید که اسلام و تشیع فقط تئوری داده اما می‌بینیم که هر کجا امکان داشته‌است از جمله در مدینه و در جاهای محدود‌تری آن تئوری را عملی کرده‌اند و ائمه نقشی عملی و الگویی داشته‌اند.

دکتر الویری: از سهمی که علمای شیعه داشتند به اندازة کافی می‌توانم نمونه بیاورم. البته با نمونه‌هایی که شما ذکر کردید شاید بتوان تأملاتی داشت؛ تشیع ابن‌سینا قطعی نیست؛ اگر منظورتان از زکریا، زکریای رازی است که او به الحاد متهم است. اما به هر حال اینکه ائمه(ع)، تئوری را عملی کردند هیچ تردیدی نیست. نمونه‌های زیادی وجود دارد. در مورد کیمیا که اشاره کردید، باز هم جای تأمل است. بر اساس تحقیقات یکی از مستشرقین به نام پاول کراوس اینکه آیا واقعاً صد و چند رساله‌ای که به جابر منسوب است از تألیفات خود اوست یا پاره‌ای از ‌اینها در دوره‌های بعد نوشته شده و به لحاظ اینکه جابر نام پر‌آوازه‌ای داشته به نام او توزیع شده مورد تردید است. با همة این تأملات اینکه تئوری‌ها را عملی کردند بحثی نیست. منتها من عرض کردم تمدن که می‌گوییم یعنی عامل جغرافیا، جمعیت، باید محدوده‌ای وسیع باشد. در یک محدودة کوچک باید اسمش را خرده تمدن بگذارید چرا که شرایطی فراهم نشده‌است که وسیع باشد.