نگاهی تاریخی به عزاداری و بررسی آسیب های آن
23 بازدید
موضوع: تاریخ و سیره
مصاحبه کننده : روزنامه قدس
نحوه تهیه : فردی
محل انتشار : روزنامه قدس و سایت قدس ان لاین
تعداد شرکت کننده : 0

 

 

  • جزئیات خبر
  • کد خبر : 86421
  • زمان مخابره:
  • ۸ : ۴۹ -- ۱۳۹۱/۹/۳
  • در گفت و گو با مدیر پژوهشکده تاریخ و سیره پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی انجام شد

    نگاهی تاریخی به عزاداری و بررسی آسیب های آن

    قدس انلاین-حامد اسلامی: گفتگو بادکتر محمد الله اکبری در ماه محرم در پژوهشکده تاریخ و سیره پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی انجام شد. این استاد حوزه و دانشگاه و مدیر پژوهشکده تاریخ و سیره پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، نگاهی تاریخی به شکل و محتوای عزاداری های عاشورا داشته و بر لزوم اصلاح موارد ناصحیح موجود در عزاداری ها تاکید نموده است.

     به گزارش قدس انلاین ، به عقیده وی، عزاداری عصر ائمه(ع) عموما در شب و روز عاشورا با محوریت بیان اهداف قیام امام حسین(ع) برگزار می شد، اما این سبک از عزاداری در طول تاریخ تحولات قابل توجهی پیدا کرده است.
    *عزاداری های عاشورایی در طول تاریخ چه تحولاتی داشته است؟
    - قیام امام حسین(ع) قیامی بود که علیه ظلم، فساد، انحرافات و وارونگی اسلام از مسیر اصلی خود صورت گرفت تا اسلام در مسیر واقعی خود قرار گیرد و با احیای فضایلی مانند امر به معروف و نهی از منکر دین واقعی بر جامعه حاکم گردد.
    در معارف شیعه این نکته مسلم است و در روایات منقول از ائمه معصومین(ع) به شیعیان سفارش شده است که اقدام به زنده نگه داشتن یاد و نام حادثه عاشورا نمایند. یکی از قالب هایی که این واقعه را در طول تاریخ زنده نگه داشته است، عزاداری بوده است. اما باید توجه داشت که شکل و نوع این عزاداری و اعمال آن نیازمند بحث و بررسی است و باید از لحاظ شرعی و عقلی و عرفی مورد کنکاش قرار گیرد.
    در عصر حیات ائمه(ع) شکل عزاداری ها این گونه بود که معمولاً شاعران چیره دست، اشعاری را در یادآوری حادثه کربلا می خواندند که این اشعار محتوای غنی و سنگینی داشت و به طور معمول ائمه(ع) به این شاعران انعاماتی می دادند. البته تا ثلث قرن دوم که حکومت بنی امیه بر سرکار بود، معمولاً عزاداری ها پنهانی و در خانه ها به صورت محدود برگزار می شد. اما از سال 132 که بنی عباس روی کار آمدند، به مدت حدود صد سال ممنوعیت ها در مورد عزاداری ها کمرنگ می شود. در این زمان، هر چند که عزاداری ها به اماکن عمومی کشیده نمی شود، اما شیعیان محافل بزرگتری تشکیل می شود تا این حادثه زنده بماند. در عزاداری های زمان حضور ائمه(ع)، خبری از ادواتی مانند طبل، دهل و علم نبود و تنها محافلی با حضور و قرائت اشعار شاعران عالم یا عالمان شاعر برگزار می شد که بیشتر به بیان اهداف قیام امام حسین و ویژگی های شخصیتی ایشان و یارانشان پرداخته می شد و در نهایت هم کلیاتی از مصائب اهل بیت در کربلا بیان می شد.
    *پس از عصر ائمه(ع) چه تغییراتی در شکل عزاداری ها به وجود می آید؟
    - در قرن چهارم هجری، دولتی برسر می آید که این دولت تقریبا از شاهرود فعلی به سمت غرب ایران و نیز عراق را در اختیار داشت. دولت آل بویه، دولتی شیعی بود و باعث شد که شیعیان بتوانند آسان تر عزاداری را برگزار کنند. سلطان آل بویه پس از تصرف بغداد اقداماتی را انجام داد که از جمله آنها برپایی عزاداری امام حسین بود. بدین ترتیب برای نخستین بار عزاداری به خیابان کشیده می شود و سلطان دستور داد که بازارها در روز عاشورا تعطیل شود و مردم ملزم شدند که بر سر خانه ها و مغازه ها پرچم سیاه برافرازند. در این ایام، عزاداری عمومی شکل مشخصی نداشت و به همین دلیل بیشتر، زنان براساس رسوم موجود عزاداری نزدیکان خود، به خیابان می آمدند و با پوشیدن لباس های مندرس و کهنه و بر سر و صورت می زدند و کاه و خاک بر سر خود می ریختند. اما علیرغم کوشش دستگاه دولت، این عزاداری ها نظم و نسق مشخصی نداشت و مدیریت مناسبی در این راستا برقرار نبود.
    همچنین در این دوره، رسم می شود که عزاداری ها به مدت یک دهه برگزار گردد که شروع آن از بغداد است و به تدریج به شهرهای دیگر کشیده می شود. همچنین به تدریج نظم بر این عزاداری ها حاکم می شود و رسومی نیز وارد می شود.
    در قرن پنجم دولت فاطمیان در مصر بر سر کار می آید که این موسسان و مسئولین آن جزو شیعیان اسماعلیه بودند. در این دوره، شهر قاهره به تقلید از بغداد ساخته می شود. در این دولت هم شعائر شیعی زنده می شود و اقدام به برپایی عزاداری در خیابان های قاهره می شود. ظاهرا علامت دستی که امروز در دسته جات عزاداری ما وجود دارد میراث شیعیان اسماعیلی مصر است که از آنجا به ایران آمده است
    در قرن ششم هم در ایران و هم در مصر دولت شافعی ها برسرکار می آید، اما در این زمان سنت برگزاری مراسم عاشورا در خیابان همچنان برقرار بود و به تدریج مردم هر منطقه نیز رسومات خود را وارد عزاداری ها کردند. همچنبن علیرغم وجود حکومت های سنی، مکان یا میدانگاهی در برخی از شهرها ساخته می شود و در کنار آن ساختمان های چند طبقه ایجاد می شود که معمولا عزاداری در این میدان ها صورت می گرفت که نظیر این میدان در پشت میدان امیرچخماق یزد همچنان وجود دارد که در عصر تیموریان ساخته شد. البته مراسم دیگری هم در این میدان ها برگزار می شد.
    *با توجه به شیعه بودن حکومت های صفویه و قاجاریه، چه تغییراتی در شکل عزاداری ها در این دوره ها رخ داد؟
    - در دوره صفویه، رقابت بین صفویه و عثمانی به سطوح مذهبی کشیده شد. از جمله شعائری که صفویه اقدام به زنده نگه داشتن آن کرد عزاداری امام حسین(ع) بود و خود حکومت در این رابطه مردم را بسیار تشویق می کرد که این مساله باعث برگزار شدن دهه محرم با شکوه زیادی می شود. همچنین کتاب های زیادی در این راستا نوشته شد و مداحان و واعظان زیادی متولد شدند و رسوم جدیدی نیز ایجاد شد.
    در عصر قاجاریه به میراث صفویه در باب عزاداری افزوده می شود و رسومات جدیدی اضافه می شود و دولت قاجاریه تکیه ای به نام تکیه دولت ایجاد می کند و شاهانی مانند ناصرالدین شاه مراسم ویژه ای را در دهه اول محرم برگزار می کنند و به تدریج مداحان و شاعران و واعظان رسمی متولد می شوند.
    *محتوای عزاداری ها در طول تاریخ از چه کیفیتی برخوردار بوده و چه تغییراتی در این راستا رخ داده است
    - از حیث محتوای عزاداری ها باید گفت که در عصر ائمه(ع) بسیاری از اعمال و رسوم فعلی وجود نداشت و تنها در شب و روز عاشورا مراسم خاصی برگزار می شد، هر چند که همواره توصیه به یادآوری همیشگی عاشورا می شد. در این دوره، سه محور اصلی در عزاداری ها وجود داشت. محور نخست، ذکر مصائب اهل بیت(ع) در عاشوار بود که به تدریج در مورد سایر ائمه(ع) هم بیان می شد. البته در این دوره تنها به بیان کلیات مصائب اکتفا می شد و توجه چندانی به جزئیات نمی شد. محور دوم محتوای این عزاداری ها، بیان مدح و اوصاف امام حسین(ع) و یاران ایشان بود. اما محور سوم که مهمترین محور عزاداری ها بود و برجستگی ویژه ای داشت، بیان انگیزه ها و اهداف و مرام امام حسین بود. از این رو، بیان مواردی مانند اصلاح انحرافات و مفاسد، عدالت طلبی، امر به معروف و نهی از منکر و ظلم ستیزی در این اشعار برجستگی خاصی داشت.
    در عصر آل بویه نیز علیرغم ورود عزاداری ها به میادین عمومی محورهای سه گانه برشمرده شده همچنان وجود داشت. اما به تدریج جایگاه و میزان این محورها تغییر می کند و محور سوم که بیان اهداف قیام امام حسین(ع) کمرنگ می شود و به محور نخست یعنی ذکر مصیبت افزوده می شود. به عبارت دیگر، جنبه علمی و عقلی حادثه عاشورا کمرنگ می شود و جنبه احساسی و عاطفی آن پررنگ تر می شود. بدین ترتیب توازن به نفع محور نخست برهم می خورد و محورهای دیگر کوچک تر می شود که این مساله نیاز به ایجاد مداحان، شاعران و واعظان بیشتر داشت که این اتفاق نیز رخ می دهد.
    در عصر صفویه و قاجاریه که خود سلطان و دستگاه حکومتی برگزاری عزاداری برعهده می گیرد، عملاً محور بیان اهداف قیام امام حسین از بین می رود و تنها به بیان مصائب پرداخته می شود. بدین ترتیب وقتی عزاداری ها دولتی می شود لب عزاداری از بین می رود و پوسته آن در اختیار مردم قرار می گیرد. از این طریق قمه زنی و زنجیرزنی هم وارد می شود و از بین بردن خود برای عزاداری و کسب ثواب تقویت و تبلیغ می شود. در این شرایط به تدریج از حضور شاعران چیره دست و عالم کاسته می شود و بر شمار شعرهای ضعیف و بی توجه به شئون اهل بیت افزوده می شود که در این اشعار مطالب نادرست زیادی مطرح می شود. در نتیجه در محتوای عزاداری ها تحول جدی رخ می دهد و در این عزاداری ها دیگر خبری از بیان اهداف قیام امام حسین نیست که این مساله مطلوب شاهان صفویه و قاجاریه بود.
    *در خصوص عزاداری های امروز چه آسیب هایی را می توان مطرح نمود
    - امروزه متاسفانه در برخی از عزاداری ها، موارد خلاف شرع و منکر وجود دارد که باید کوشش کرد که این موارد اصلاح شود. از جمله این موارد، بهره گیری از سبک های موسیقی غربی جهت اشعار عزاداری ها است. این در حالی است که سبک نوحه های قدیمی سبک های سنتی و آیینی بود. همچنین باید به مسائلی مانند مردم آزاری و نیز لزوم قرائت اشعار متناسب با شئون اهل بیت توجه نمود و در این راستا کوشش داشت هم موارد شرعیه و هم شئون والای اهل بیت(ع) رعایت شود. باید همواره توجه داشت که ائمه معصومین(ع) دارای جایگاه والایی هستند و باید ملزومات این شئون در عزاداری همواره حفظ شود. همچنین در باب مشروعیت عزاداری و حد و مرز آن باید به احکام شرعی و دیدگاه فقهای عظام توجه داشت و این نکته را پذیرفت که میزان صحت یا نادرستی انواع و اقسام عزاداری را فقها و مجتهدین تعیین می کنند و نظر آنان در این رابطه صائب و صحیح است. امروز می توان از امکاناتی نظیر رسانه ها و دستگاه های مذهبی و حوزوی بهره گرفت و اقدام به اصلاح انحرافات موجود در عزاداری ها نمود تا این عزاداری ها مقبول خدای متعال و ائمه معصومین(ع) قرار گیرد.

     

     

    انتهای خبر/ قدس آنلاین / کد خبر: 86421
    آدرس اینترنتی